Darshan Buttar

ਦਰਦ ਮਜੀਠੀ : ਅਸਤਿਤਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵੀ ਉੱਤਰ ਰਾਜਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ (ਡਾ) ਦਰਸ਼ਨ ਬੁੱਟਰ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਸ਼ਾਇਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਮੈਂ ਦਾ ਤੂੰ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਗੀਤ ਦਾ ਝਾਉਲਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਸਮੂਹਿਕ ਮਾਨਵੀ ਦਰਦ ਨੂੰ ਕਾਵਿਕ ਹਮਦਰਦੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਹ ਆਧੁਨਿਕ ਮਾਨਵ ਦੇ ਅਸਤਿੱਤਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਇਰ ਹੀ ਹੈ। ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਵਿਕ ਬਿੰਬ ਵਿਚ ਢਾਲਣ ਦੀ ਉਸ ਕੋਲ ਅਨੋਖੀ ਜੁਗਤ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਰਾਹ ਆਪ ਤਲਾਸ਼ਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਇਰ ਹੈ। ਸੂਖ਼ਮਤਾ, ਸੰਜਮਤਾ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਬਿੰਬ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਕਮਾਲ ਕੁਝ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਸੌਖਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਨਾਜ਼ੁਕ ਪੋਟਿਆਂ ਨਾਲ ਸੜਕਾਂ ਤੋਂ ਉਮਰ ਭਰ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੀਆਂ ਕਿਰਚਾਂ ਚੁਗੀ ਜਾਣਾ ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲੈ ... ... ਸਮਕਾਲੀ ਕਵੀਆਂ ਵਿਚ ਦਰਸ਼ਟ ਬੁੱਟਰ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਛਾਣ ਰਖਦਾ ਹੈ।ਉਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚਾਰ ਪੁਸਤਕਾਂ ਔੜ ਦੇ ਬੱਦਲ(1985), ਸਲ੍ਹਾਬੀ ਹਵਾ(1994), ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਰੇਤ(1996) ਅਤੇ ਖੜਾਵਾਂ(2001) ਛੱਪ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ,ਦਰਦ ਮਜੀਠੀ ਉਸਦੀ ਕਾਵਿ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਹੈ।ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਕੋਚ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਹਰ ਪੁਸਤਕ ਨਾਲ ਨਵਾਂ ਕਦਮ ਪੁਟਿਆ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਕਾਸ ਹੈ। ਕਾਵਿ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਿਆਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਕਵੀ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪੁਸਤਕ ਨਾਲ ਹੀ ਝੰਡਾ ਗੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫ਼ੇਰ ਨਿਰੰਤਰ ਉਹੀ ਪੱਧਰ ਬਣਾਈ ਰਖਦੇ ਹਨ।ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕੁਝ ਕਵੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪਹਿਲੀ ਪੁਸਤਕ ਵਾਲਾ ਪੱਧਰ ਕਾਇਮ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਸਗੋਂ ਡਿਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕੁਝ ਕਵੀ ਅਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਕਾਸ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਦਰਸ਼ਨ ਬੁੱਟਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇ ਪੱਖੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਰੂਪ ਪੱਖੋ ਵੀ ਨਿਖਾਰ ਆਇਆ ਹੈ।ਉਸਨੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾਸ਼ਨੁਮਾ ਰੂਹ ਦੀ ਕਿਲਕਾਰੀ ਵਿਚ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਬਾਰੇ ਕਾਫੀ ਕੁਝ ਆਪਣੀ ਸੰਜਮੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਕਹਿ ਦਿਤਾ ਹੈ।ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਆਨੰਦ ਤਾਂ ਕਵਿਤਾ ਪੜ੍ਹਕੇ ਹੀ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਕਾਵਿ ਆਲੋਚਨਾ ਤਾਂ ਨਾ ਸਮਝ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਮਝਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿ਼ਰ ਜੇ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਊਣ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਤੇ ਉਂਗਲ ਰੱਖ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਤਾਂ ਫਿਰ ਆਲੋਚਕ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਗੁਣ ਦੱਸਕੇ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਉਕਸਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਦਰਦ ਮਜੀਠੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਊਣ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝ ਆਪਣੇ ਆਪ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਹਿੱਸੇ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਪੜ੍ਹਨਾ ਉਕਸਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਦੇ ਬੋਲ ਹੀ ਆਏ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਨਾਂ ਧਿਆਨ ਖਿਚਦਾ ਹੈ ਦਰਦ ਮਜੀਠੀ, ਮਜੀਠ ਸਬਦ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ,ਕੁਸੰਭੜੇ ਦੇ ਕੱਚੇ ਭਾਵ ਮਾਇਆ ਦੇ ਰੰਗ ਦੇ ਉਲਟ ,ਮਜੀਠ ਪੱਕੇ ਭਾਵ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਰੰਗ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਹੈ।ਸੋ ਇਹ ਪੱਕੇ ਦਰਦ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਹੁਣ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਖਰ ਕਵੀ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਠੀਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਕਾਵਿ ਨਾਇਕ ਨੂੰ ਕਿਸ ਚੀਜ ਦਾ ਪੱਕਾ ਦਰਦ ਹੈ।ਉਹ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ,ਹਰ ਕੋਈ ਨਿੱਜ ਜਾਂ ਪਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪਲਾਂ ਅਤੇ ਦਰਪੇਸ਼ ਦੁਸ਼ਵਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਾਖਸੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਅਨੁਭਵ ਜਾਂ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਹੋਊ ਪਰ੍ਹੇ ਕਹਿ ਟਾਲਣਾ ਅਹਿਸਾਸਮੰਦਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਇਕਬਾਲ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦਰਸ਼ਨ ਬੁੱਟਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਨਾ ਤਾਂ ਨਿੱਜੀ ਦੁੱਖ (ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਗ਼ਮ) ਦਾ ਰੁਦਨ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਤਥਾ ਕਥਿਤ ਦੁਨੀਆਂ (ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਗ਼ਮ) ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਨੁਮਾ ਸ਼ੋਰ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਅਸੀ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ,ਉਸਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਨਿੱਜੀ ਦੁਖ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਦੁਖ ਦੇਖ ਕੇ ਵੀ ਪਸੀਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਦਰਸ਼ਨ ਬੁੱਟਰ ਦਾ ਕਾਵਿ ਨਾਇਕ ਅਸਲ ਵਿਚ ਧਰਤੀ ਉਪਰ ਵਸਦੀ ਕੁੱਲ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਸੁਖੀ, ਸੁੰਦਰ,ਅਤੇ ਨਿਆਇਸ਼ੀਲ ਵੇਖਣ ਦਾ ਚਾਹਵਾਨ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਅੰਦਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਮੁਨੀਆਂ ,ਪੈਗੰਬਰਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰਦ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਹੈ।ਸਿਧਾਰਥ ਰਾਜੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ,ਧਨ ਸੁੱਖ,ਪਤਨੀ ਸੁੱਖ,ਸੰਤਾਨ ਸੁੱਖ ਅਤੇ ਰਾਜ ਸੁੱਖ ਸਭ ਕੁਝ ਸੀ ਪਰ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਦੇਖਕੇ ਬੁੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਦਾਸੀ, ਭਟਕਣ,ਦਰਦ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਬੰਦੇ ਦੇ ਸਦੀਵੀ ਸਾਥੀ ਹਨ। ਕਵੀ ਵੀ ਪੀਰਾਂ ਪੈਗੰਬਰਾਂ ਦੀ ਅੰਸ਼ ਬੰਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਦਰਦ ਦਾ ਕਿਣਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਕਿਣਕਾ ਬੁੱਟਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵੀ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਬੁੱਟਰ ਨੇ ਖੁਦ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਉਪ ਸਿਰਲੇਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਮਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਇਹ ਇਕ ਨਵਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੈ ਵੈਸੇ ਇਹ ਵਿਧੀ ਢੇਰ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ, ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਹੀ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਹਨ,ਨਚਿਕੇਤਾ ਯਮਰਾਜ ਤੋਂ ਜਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਮੌਤ ਰਹੱਸਾਂ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁਛਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ ਵਿਚ ਇਹੀ ਵਿਧੀ ਵਰਤੀ ਹੈ। ਜਪੁਜੀ ਵਿਚ ਇਸ ਵਿਧੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਿਵ ਸਚਿਆਰਾ ਹੋਈਐ ਕਿਵ ਕੁੜੈ ਤੁਟੈ ਪਾਲਿ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਇਸ ਵਿਧੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਕ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਨੁਕਤਾ ਹੈ ਕਿ ਦਰਸ਼ਨ ਬੁੱਟਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਵਿਧੀ ਵਰਤਕੇ ਵੀ ਪੂਰਵਲੇ ਕਵੀਆਂ ਤੋਂ ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ ਭਿੰਨ ਹੈ, ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ ਭਾਵੇਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤਰ ਦੋਵੇ ਕਵੀ ਨੇ ਹੀ ਸਿਰਜਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਤਾਂ ਕਵੀ ਕੋਲ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਉੱਤਰ ਹੁੰਦੇ , ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮੱਤ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਦਰਸ਼ਨ ਬੁੱਟਰ ਕੋਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ੳuਤਰ ਨਹੀਂ ਹਨ , ਉਸਦੇ ਉੱਤਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ੳuਤਰ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ੳuਤਰਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਹਨ। ਉਹ ਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿਚ ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੀ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨੇ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਉਤਰ ਵਿਚ ਆਖਰੀ ਸਚਾਈ ਦਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਬਿੰਬ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ।ਉਸਦੇ ਸਿਰਜੇ ਬਿੰਬਾਂ ਵਿਚ ਨਿੱਜਤਾ ਅਤੇ ਖਿਆਲ ਨੂੰ ਸਮੂਰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪੱਖੋਂ ਤਰਲਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪੈਗੰਬਰ ਨਹੀਂ ਸੋ ਉਸ ਕੋਲ ਪੈਗੰਬਰੀ ਸੁਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ,ਉਹ ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੁੱਖ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਕੋਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਥ ਤੋਂ ਖਲੋ ਕੇ ਵੇਖਣ ਦੀ ਜਾਚ ਹੈ।ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਇਕ ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਵੈਸ਼ਸੰਵਾਦ ਹੈੇ। ਉਸਦੀ ਦੂਸਰੀ ਖਾਸੀਅਤ ਸੰਜਮਤਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਸ਼ਲੋਕ, ਗ਼ਜ਼ਲ ਤੇ ਟੱਪੇ ਅਤੇ ਜਪਾਨੀ ਵਿਚ ਹਾਈਕੂ ਆਪਣੇ ਲਘੂ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸੰਪੂਰਨ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਰਖਦੇ ਹਨ। ਦਰਸ਼ਨ ਬੁੱਟਰ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਟੱਪਿਆਂ ਵਰਗੀ ਸਾਦਗੀ ਅਤੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਰਗੀ ਡੂੰਘਾਈ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਭਾਸ਼ਨ ਦੇਣ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਬਿੰਬ ਸਿਰਜਣ ਨੂੰ ਪਹਿਲਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਅੱਗੇ ਦਿੱਤੀ ਕਵਿਤਾ ਵਾਚੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ?
ਸਹਿਜਤਾ :ਬੜਾ ਉਕਸਾਉਂਦੀਆਂ ‘ਇੱਟਾਂ’
ਕਿ ਤੂੰ ਵੀ ‘ਪੱਥਰ’ ਬਣ
ਬਣ ਨਾ ਸਕਿਆ ਪੱਥਰ
ਗਾਰਾ ਹੀ ਬਣਿਆ
ਸ਼ਰਮਸ਼ਾਰ ਇੱਟਾਂ ਨੇ ਛੇਕੜ ਘੁੱਟ ਲਿਆ ਮੈਨੂ..... (ਪੰਨਾ 72) ਉਸ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਜੁੱਟਾਂ ਵਿਚ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਬਿੰਬ ਸਿਰਜੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਝਾਂਜਰ, ਚੁੱਲਾ, ਅੱਥਰ, ਸੇਕ, ਰੁੱਖ, ਛਾਂ, ਹੁੰਗਾਰਾ, ਇਸ਼ਾਰਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਵੀ ਵਜੋਂ ਤੁਲਨਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਬਿੰਬ ਕੇਵਲ ਵਿਰੋਧ ਜੁੱਟ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜਦੇ ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕਾਰਨ ਮਾਲਾ ਅਲੰਕਾਰ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਬਿੰਬਾਂ ਦੀ ਜੜਤ ਕੁੰਡਲੀਏ ਛੰਦ ਵਰਗੀ ਰੱਖੀ ਹੈ। ਆਮ ਕਰਕੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਿੰਬ ਅਮੂਰਤ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮੂਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੰਜ ਉਹ ਇੰਦਰਿਆਵੀ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਸੂਖ਼ਮ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸੁਹਜ ਭਰਪੂਰ ਬਿੰਬ ਵੀ ਸਿਰਜੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਫਿਕਰ ਨਾਅਰੇ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਮਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਉਤਰ ਵਜੋਂ ਆਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਔਰਤ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਜ਼ੁਬਾਨ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਸਭ ਕੁਝ ਸਹਿਜ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
? ਕਿੱਥੇ ਗਈਆਂ ਕੰਜਕਾਂ :
ਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਪਿੜਾਂ ਵਿਚ
ਦੱਬੀਆਂ ਪਈਆਂ
ਅਣਜੰਮੀਆਂ ਕੰਜਕਾਂ
.... ਗਰਕ ਜਾਏਗੀ ਧਰਤੀ
ਸ਼ਰਮ ਦੀ ਮਾਰੀ....
ਖ਼ਲਾਅ ‘ਚ ਭਟਕਣਗੇ ਛਿੰਦੇ ਪੁੱਤ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ...
ਇਕ ਸਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਿ ਕਿੱਥੇ ਗਈਆਂ ਕੰਜਕਾਂ ? ਅਤੇ ਸੱਤ ਸਤਰਾਂ ਦਾ ਉਤਰ ਸਾਰੀ ਕਹਾਣੀ ਕਹਿ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਪਿੜ ਵਿਚ ਦੱਬੀਆਂ ਪਈਆਂ ਅਣਜੰਮੀਆਂ ਕੰਜਕਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲਗਾਈਆਂ ਬਿੰਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਇਕ ਪਾਤੜਾਂ ਕਾਂਡ ਨੂੰ ਉਛਾਲੀ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਪੰਜਾਬ ਹੀ ਪਾਤੜਾਂ ਵਾਲਾ ਖੂਹ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਭਾਵ ਜਿ਼ੰਦਗੀ ਦੇ ਚਾਅ ਦੇ ਪਿੜਾਂ ਹੇਠ ਹੀ ਕੰਜਕਾਂ ਦੱਬੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹਨ। ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਆਖ਼ਰੀ ਦੋ ਸਤਰਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਲਿੰਗ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿਗੜਨ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦੀ ਅਗਾਊਂ ਚੇਤਾਵਨੀ ਹੈ। ਉਹ ਧਾਰਮਿਕ ਪਾਖੰਡਵਾਦ ਨਾਲ ਦੁਹਰੀ ਟੱਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੇਵਲ ਬਾਹਰੀ ਆਡੰਬਰਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਨੰਗਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਆਡੰਬਰ ਬਿੰਬ ਬਣ ਕੇ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਿਜਦਾ ਵਿਚ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ‘ਪੱਥਰਾਂ’ ਨੂੰ ਮੱਥਾ ਨਹੀਂ ਟੇਕਦਾ ਅਤੇ ਇੰਜ ਹੀ ਦਿਸ਼ਾਹੀਣਤਾ ਵਿਚ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਰਾਹੇ ਪਏ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਮੈਲ਼ ਹੀ ਡੀਕੀ ਜਾਈਏ ਚਰਨਾਮਤ ਜਾਣ ਕੇ.... ਇੰਜ ਉਹ ਧਾਰਮਿਕ ਪਾਖੰਡ ਨੂੰ ਨੰਗਿਆਂ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਬਿੰਬ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਵਾਤਾਵਰਨ ਤਬਾਹ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਮ ਕਵੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਕਸਰ ਸਿੱਧਾ ਨਾਅਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਾਵਿ ਸੁਹਜ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਬੁੱਟਰ ਕੋਲ ਕਾਵਿ ਸੁਹਜ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਜੁਗਤ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਤੂੰ ਤਾਂ ਕਬੂਤਰ ਸੀ ਅਤੇ ਖਿ਼ਮਾ ਕਵਿਤਾ ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਖਿ਼ਮਾ ਕਵਿਤਾ ਸਾਰੀ ਹੀ ਉਧਰਤ ਕਰਨਯੋਗ ਹੈ : ? ਖਿ਼ਮਾ .... : ਕੁਦਰਤ ਦੀਆਂ ਵਰੋਸਾਈਆਂ ਬਰਫ਼ ਲਪੇਟੀਆਂ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਵਾਦੀਆਂ ਤੋਂ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰ ਮੇਰੇ ਲਿੱਬੜੇ ਪੈਰ ਛੱਡ ਆਏ ਕਾਲੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਦੀ ਮੈਲ.... ਦਰਸ਼ਨ ਬੁੱਟਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਉਸ ਦਾ ਸੰਤੁਲਤ, ਸਹਿਜ, ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਘੜੇ ਬਿੰਬ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਹਨ। ਉਹ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਦਮਗ਼ਜ਼ੇ ਨਹੀਂ ਮਾਰਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਸਥਾਈ ਹੱਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੀਆਂ, ਤੁਹਾਡੇ ਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਜੋਕਾ ਸਮਾਂ ਧੁੰਦੂਕਾਰੇ ਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਦਿਸ਼ਾਹੀਣਤਾ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕਾਵਿ ਨਾਇਕ ਆਪਣੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੀਮਾਵਾਂ ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਕਰ ਗੁਜ਼ਰਨ ਦੀ ਅਭਿਲਾਸ਼ਾ ਵੀ ਹੈ, ਤਾਕਤ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਮਾਣ ਵੀ ਹੈ।ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਵੱਡੇ ਦਾਅਵੇ ਨਹੀਂ ਹਨ ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਆਉਂਦੀ ਭਲਾਈ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਬੇਆਸੀ ਵਿਚ ਆਸ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀ ਵਿਚ ਆਸ਼ਾ ਬਣਾਈ ਰਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਸ ਲਈ ਉਕਸਾਉਂਦਾ ਵੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਜ਼ੋਰ ਫੋਕਿਆਂ ਨਾਅਰਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਅਮਲੀ ਨਿਰੰਤਰ, ਅਡੋਲ ਸਹਿਜ ਚਾਲ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬਸ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮੁਸਕਾਨ ਬਿਖ਼ੇਰੀ ਜਾ ਫੁੱਲਾਂ ‘ਚ ਮਹਿਕ ਆਪੇ ਭਰ ਜਾਏਗੀ.... ਬੱਸ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਚੁੱਪ ਉਚਾਰੀ ਜਾ ਧੁਖਦੇ ਬੋਲਾਂ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਆਪੇ ਠਰ ਜਾਏਗੀ... ਆਪਣੇ ਕਾਵਿ ਬਾਰੇ ਉਸਨੂੰ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਅਣਪਕੜਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਚੰਗਾ ਲਿਖਣ ਦੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਹੈ। ਉਸ ਵਿਚ ਜਿ਼ੰਦਗੀ ਮਾਨਣ ਦੀ ਲੋਚਾ ਵੀ ਹੈ। ਉਮਰ ਦੇ ਅਧਖੜ ਜੀਵਨ ਦੇ ਝੋਰੇ ਵੀ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਤਾਂ ਉਹ ਮਾਨਵੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਭਰਪੂਰਤਾ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਰਥਿਕ ਥੁੜਾਂ ਦੇ ਵੀ ਰੂ-ਬ-ਰੂ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ ਕਿ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਸਲਫਾਸ ਉਗਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰ਼ਕਾਰ ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਹੈ। ਉਹ ਜਿ਼ੰਦਗੀ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਰੰਗ ਪਕੜਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਡੇਰੇ ਅਰਥ ਉਪਜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬੱਧੇ-ਰੁੱਧੇ ਰਾਜਸੀ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕੀ ਭਾਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਸਵੈ-ਵਿਸਲੇਸ਼ਣ ਬਹੁਤ ਹੈ ਪਰ ਨਾਲ ਦੀ ਨਾਲ ਮੁਹੱਬਤੀ ਸੰਵਾਦ ਵੀ ਹਾਜ਼ਰ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਜਿ਼ੰਦਗੀ ਦਾ ਫਲਸਫਾ ਸਮਝਣ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਇਕ ਮੀਲ-ਪੱਥਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮੰਜ਼ਲ ਕਿਤੇ ਅਗੇਰੇ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸੰਵੇਦਨਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਤੋਰ ਕੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਪਰਚਮ ਲਹਿਰਾਉਣਾ ਹੈ।
ਰਾਜਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ (ਡਾ) ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।

Sukhwinder Amrit by charanjeet Kaur

ਧੁੱਪ ਦੀ ਚੁੰਨੀ : ਗੰਭੀਰਤਾ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਕਦਮ

ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ਼ ਦੇ ਕਾਵਿ ਸਫਰ ਦਾ ਆਰੰਭ 1997 ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਦਹਿਲੀਜ਼ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸਿ਼ਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਤਾਰਾ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨੇ ਬੋਦੀ ਵਾਲੇ ਤਾਰੇ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ ਅਤੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚਰਚਾਵਾਂ ਹੋਈਆਂ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਉਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਚਿਰਾਗਾਂ ਦੀ ਡਾਰ (1999) ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕਣੀਆਂ(2000) ਪ੍ਰਕਾਸਿ਼ਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਭਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਚੌਥੀ ਪੁਸਤਕ ਪਰ ਤੀਜਾ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪੱਤਝੜ ਵਿਚ ਪੁੰਗਰਦੇ ਪੱਤੇ (2002) ਛਪਣ ਤਕ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਤ ਕਵਿੱਤਰੀ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਅਤੇ 2003 ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਸੰਪਾਦਤ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕੇਸਰ ਦੇ ਛਿੱਟੇ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸਿ਼ਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇੰਜ ਉਪਰੋਥਲੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਾਵਿ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਇਕ ਪਾਠਕ ਵਰਗ ਪੈਦਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਅੱਲ੍ਹੜ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਸੁਣੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਸਿ਼ਵ ਕੁਮਾਰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੇ ਵਕਫੇ ਮਗਰੋਂ ਉਸ ਦਾ ਸੱਜਰਾ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ‘ਧੁੱਪ ਦੀ ਚੁੰਨੀ‘ ਪਾਠਕਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਕਾਵਿ ਸਫ਼ਰ ਦੇ ਇਕ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹਾਸਿਲ ਕਰ ਲਈ ਜੋ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਨਸੀਬ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਕੋਈ ਦਰਬਾਰ ਜਾਂ ਮੁਸ਼ਾਇਰਾ ਮੁਕੰਮਲ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਤੇ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾ ਹੋਣ। ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਖੜੋ ਕੇ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਿਆ ਤਾਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਬਿਨਾ ਉਸਦੀ ਹਾਥ ਨਹੀਂ ਪਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਰਗੇ ਉਸਦੇ ਸ਼ੇਅਰ ਜਦੋਂ ਛੱਲਾਂ ਬਣ ਗੁਜ਼ਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਘੋਗੇ, ਸਿੱਪੀਆਂ, ਮੋਤੀ ਤੇ ਸੰਖ ਆਦਿ ਹੱਥ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਹਾਥ ਪਾਉਣ ਲਈ ਉਸ ਵਿਚ ਡੁੱਬਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬਣ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਬਚਿਆ ਹੈ ਭਲਾ? ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵੀ ਇੰਜ ਹੀ ਹੋਇਆ। ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਘੋਗੇ, ਸਿੱਪੀਆਂ ਤੇ ਮੋਤੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਹੀ ਬਿਖਰ ਗਏ ਤੇ ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਉਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਉਸਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਹੋਰ ਡੂੰਘੀ ਹੁੰਦੀ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਤੇ ਚਰਚਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਔਰਤ ਹੋਣਾ, ਮੁਟਿਆਰ ਔਰਤ ਹੋਣਾ, ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਔਰਤ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਅੱਲ੍ਹੜ ਮੁਹੱਬਤ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ(ਟੀਨ ਏਜਰ ਪੋਇਟਰੀ) ਰਚਣਾ ਸੀ ਉਥੇ ਔਰਤ ਦੇ ਲਈ ਵਰਜਿਤ ਫਲ ਮੁਹੱਬਤ ਦੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਦਾ ਬੇਬਾਕੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਔਰਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਮੁਹੱਬਤ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਅਸਤਿੱਤਵ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਵਰਗੇ ਅਜਿਹੇ ਵਿਸ਼ੇ ਸਨ ਜੋ ਮਰਦ ਲੇਖਕਾਂ ਲਈ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਨਵੇਂ ਨਹੀਂ ਸਨ ਪਰ ਔਰਤ ਲਈ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਨਵੇਂ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਜਿਤ ਵਿਸਿ਼ਆਂ ਤੇ ਕਵਿਤਾ ਰਚ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿੱਤਰੀਆਂ ਲਈ ਪਗਡੰਡੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਪਾਕਿ ਮੁਹੱਬਤ ਅੱਗੇ ਸਮਰਪਣ ਹੈ ਅਤੇ ਔਰਤ ਮਰਦ ਦੇ ਅਸਾਵੇਂ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਦਾ ਜਿਕਰ ਹੈ। ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕਾਵਿ ਸਫਰ ਦਾ ਆਰੰਭ ਸਮਰਪਣ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਸਮਰਪਣ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਔਰਤ ਮਰਦ ਦੇ ਮੁਹੱਬਤ ਭਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿਚ ਬਰਾਬਰਤਾ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਸਿਰਜਣ ਦਾ ਯਤਨ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਪਲੇਠੇ ਗਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੀਏ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਨਾਇਕਾ ਦਾ ਪਿਆਰ ਅੱਲੜ ਅਵਸਥਾ ਵਾਲਾ ਹੈ ਜੋ ਮੂੰਹ-ਜ਼ੋਰ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਮੜਕ ਵੀ ਹੈ, ਮਾਣ ਵੀ ਤੇ ਹਉਮੈ ਵੀ, ਨਜ਼ਾਕਤ ਵੀ ਤੇ ਨਖਰਾ ਵੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਮਾਣ ਸਦਕਾ ਉਹ ਆਖਦੀ ਹੈ : ਤੇਰੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਤਾਂਘ ਸੀ ਜੇ ਵਸਲ ਦੀ ਜਾਗ ਜਾਂਦਾ ਚੂੜੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ੋਰ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੱਲੜ ਪਿਆਰ ਦਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਹਉਮੈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ ਪਰ ਜਦੋਂ ਹੀ ਪਿਆਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਅਗਾਂਹ ਵਧਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਹਉਮੈ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾਇਕਾ ਦਾ ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਕੁਰਬਾਨ ਹੋ ਜਾਣ ਨੂੰ ਜੀਅ ਕਰਦੈ। ਉਸਦੇ ਪਿਆਰ ਵਿਚਲੀ ਬਿਹਬਲਤਾ ਏਨੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਔਰਤ ਦੀ ਹਉਮੈ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਰਾਂਝਾ ਰਾਂਝਾ ਕਰਦੀ ਉਹ ਖੁਦ ਰਾਂਝਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਸਮਰਪਣ ਹੈ ਉਥੇ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਔਰਤ ਵਿਰੋਧੀ ਪੁਰਾਤਨ ਮਰਦਾਵੀਆਂ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਜੋ ਔਰਤ ਨੂੰ ਪੈਰ ਦੀ ਜੁੱਤੀ ਸਮਝਦੀਆਂ ਸਨ, ਨੂੰ ਜੁੱਤੀ ਦੀ ਨੋਕ ਤੇ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ :
ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਪੈੜ ਨਹੀਂ ਕਿ ਛੱਡ ਕੇ ਤੁਰ ਜਾਏਗਾ
ਮੈਨੂੰ ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਗੀਤ ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਸਫਰ ਵਿਚ ਗਾਏਗਾ
ਮੈਨੂੰ ਧੁੱਪ ਦੀ ਚੁੰਨੀ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਮਾਰਕੀਟ ਵਿਚ ਆਉਣ ਨਾਲ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਆਪਣੇ ਕਾਵਿ ਜੋਬਨ ਦੇ ਸਿਖਰ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਆਦਿਕਾ ਤੋਂ ਅੰਤਿਕਾ ਤਕ ਕੁੱਲ ਸਤਵੰਜਾ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਇਕ ਰੰਗ ਭਾਰੂ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਇ ਬਹੁਰੰਗ ਭਾਰੂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੇ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਮੈਂ ਦਾ ਤੂੰ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਭਾਰੂ ਸੀ ਪਰ ਤਾਜ਼ਾ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਉਹ ਅਤਿ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨਾਲ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਪਹਿਲੂ ਤੋਂ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਉਂਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਫੋਕ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਤਹਿਆਂ ਫਰੋਲਦੀ ਹੈ। ਆਦਿਕਾ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਪਹਿਲੀ ਕਵਿਤਾ ‘ਮਾਵਾਂ ਤੇ ਧੀਆਂ‘ ਵਿਚ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਵੱਲੋਂ ‘ਓਹਲੇ ਬੈਠਕੇ ਧੂੰਏਂ ਦੇ ਪੱਜ ਰੋਣ‘ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਬੀਤੇ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਸਬਕ ਸਿੱਖਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ੳਸ ਦੀ ਮਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਰਸਾਈਆਂ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਅਪਣਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਦੁੱਖ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਆਖਦੀ ਹੈ :
ਆਪਣੀਆਂ ਉਡਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿੰਜਰਿਆਂ ਕੋਲ ਗਹਿਣੇ ਨਾ ਧਰੀਂ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਰੁਤਬੇ ਨੂੰ ਏਨਾ ਬੁਲੰਦ ਏਨਾ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰੀਂ ਕਿ ਹਰ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤ੍ਰਭਕ ਜਾਵੇ ਹਰ ਦੀਵਾਰ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਠਿਠਕ ਜਾਵੇ ਹਰ ਜ਼ੰਜੀਰ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੜੱਕ ਜਾਵੇ ਤੂੰ ਮਾਣ ਨਾਲ ਜਿਉਂਈਂ ਮਾਣ ਨਾਲ ਮਰੀਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਹਰਗਿਜ਼ ਨਾ ਕਰੀਂ ਮੇਰੀ ਧੀ ਵੀ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਆਖੇਗੀ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸੋਹਣਾ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਹੱਬਤ ਭਰਿਆ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਦੋ ਪੰਨਿਆਂ ਦੀ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਕਵਿਤਾ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਦੋਹਤੀ ਤਕ ਭਾਵ ਚਾਰ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤਕ ਬਦਲ ਰਹੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਬੀਤੇ ਦਾ ਦਰਦ ਵੀ ਹੈ, ਵਰਤਮਾਨ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਸੁਪਨਾ ਵੀ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬੀਤੇ ਵਿਚ ਘੁਟਣ ਜਾਂ ਰੋਕਾਂ ਹਨ, ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਦਰਵਾਜਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਔਰਤ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਬਦਲ ਰਹੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਗਾਥਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੇਕਰ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿਚ ਜਾਈਏ ਤਾਂ ਉਹ ਔਰਤ-ਮਰਦ ਦੇ ਭਾਵੁਕ ਪਿਆਰ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਜਾ ਕੇ ਔਰਤ ਦੇ ਮਾਨਵੀ ਅਸਤਿੱਤਵ ਨੂੰ ਖੋਰਾ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਡਟਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪੈਂਤੜਾ ਅਖਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਗਲੀ ਕਵਿਤਾ ਅਸੀਸ ਵਿਚ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਉਹ ਜੁਆਨ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਜਿ਼ੰਦਗੀ ਦੇ ਸਫਰ ਤੇ ਘਰੋਂ ਪੈਰ ਪੁੱਟਣ ਤੇ ਅਸੀਸ ਦਿੰਦਿਆਂ ਮਰਦਾਵੇਂ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ ਵਿਚ ਭਟਕਣ ਨੂੰ ਕਾਟੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦੀ ਸਗੋਂ ਰਾਮ ਜਿਹੇ ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਮਿੱਥ ਤੇ ਕਟਾਖ਼ਸ਼ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਮਿਰਗ ਦੇਖ ਕੇ ਰਾਮ ਵੀ ਭਟਕ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਬਿਆਨ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਤਿਯੁਗ ਦਾ ਰਾਮ ਅਤੇ ਕਲਯੁਗ ਦਾ ਮਰਦ ਮੰਡੀ ਦੇ ਮਾਲ ਪਿੱਛੇ ਇਕੋ ਜਿੰਨੇ ਹੀ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਲਿਖਦੀ ਹੈ : ਤੇ ਮੈਂ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ ਤੈਨੂੰ ਆਖਾਂ - ਹਰ ਚਮਕਦੀ ਚੀਜ਼ ਸੋਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਮਿਰਗਾਂ ਮਗਰ ਨਾ ਜਾਈਂ, ਇਹ ਛਲੀਏ ਮਿਰਗ ਤਾਂ ਰਾਮ ਜਿਹੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਛਲ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ....... ਇਸੇ ਹੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਨਸੀਹਤ ਭਾਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਮਰਦ ਦੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਔਰਤ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਲਾਰ ਹੋ ਜਾਣ ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਦਿਆਂ ਔਰਤ ਦੇ ਮਾਨਵੀ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਅੱਖੋਂ ਪਰੋਖੇ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਤ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦੀ ਹੈ : ਤਾਂ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ ਤੈਨੂੰ ਆਖਾਂ - ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਮਸਕਾਰੇ ਮਗਰ ਨਾ ਜਾਈਂ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਜਿ਼ੰਦਗੀ ਦਾ ਦਰਦ ਵੇਖੀਂ ਤੇ ਦਰਦ ਵਿਚ ਗਹਿਰਾਈ....... ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਇਹ ਪੰਕਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਨੇ ਅਚੇਤੇ ਹੀ ਮਰਦ ਵੱਲੋਂ ਔਰਤ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਅਨਜਾਣਤਾ ਦੇ ਰਵੱਈਏ ਨੂੰ ਨਿੰਦਦਿਆਂ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜੇ ਤਕ ਮਰਦ ਨੇ ਔਰਤ ਦੇ ਦਰਦ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਮਾਪਣ ਦੀ ਜਾਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਉਸ ਦੀ ਕਾਵਿ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੀ ਪਕਿਆਈ ਦੀ ਸ਼ਾਹਦੀ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਮੇਲਾ ਵੇਖਣ ਜਾਂਦੀਓ ਕੁੜੀਓ ! ਵਿਚ ਮੇਲੇ ਦੇ ਮੈਟਾਫਰ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਔਰਤ ਵਿਰੋਧੀ ਮਰਦਾਵੇਂ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਅਮਾਨਵੀ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਝਾਤ ਪਵਾਈ ਹੈ : ਕਿ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਭੀੜ ਹੈ ਭੀੜ ਹੈ - ਚੂੰਢੀਆਂ ਦੀ ਨਹੁੰਦਰਾਂ ਦੀ ਅਸ਼ਲੀਲ ਨਜ਼ਰਾਂ ਦੀ ਕੋਝੇ ਮਜ਼ਾਕਾਂ ਦੀ ਲੱਚਰ ਬੋਲਾਂ ਦੀ ਦਰਅਸਲ ਔਰਤ ਵਿਚ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦਾ ਸਾਥੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਇਸ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿਚ ਹੈ ਪਰ ਸਮਾਜ ਰੂਪੀ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਉਸ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਵਿਰੋਧੀ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਮੁਹੱਬਤ ਭਰੀ ਜਿ਼ੰਦਗੀ ਜਿਉਣ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦਾ ਮਰਦਾਵਾਂ ਕਰੂਪ ਚਿਹਰਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਰਦਾਵੀਂ ਦਹਿਸ਼ਤ ਅਧੀਨ ਉਹ ਉਮਰ ਦੇ ਹਰ ਪੜਾਅ ਤੇ ਹਰ ਰਿਸ਼ਤੇ ਤੋਂ ਤ੍ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ : ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਖ਼ਲਨਾਇਕ ‘ਚ ਬਦਲ ਜਾਏਗੀ ਤੁਹਾਡੇ ਖਿ਼ਆਲਾਂ ਵਿਚ ਵਸਦੀ ਤੁਹਾਡੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਤੁਸੀਂ ਹੋ ਜਾਓਗੀਆਂ ਮਹਾਂ-ਉਦਾਸ ਅੱਤ ਦਿਲਗੀਰ ਤੇ ਡਰ ਜਾਓਗੀਆਂ ਘਰ ਆ ਕੇ ਮੇਲਾ ਵੇਖ ਕੇ ਮੁੜੇ ਜੁਆਨ ਵੀਰੇ ਤੋਂ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਕਾਵਿ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਇਸ ਵਿਚ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਕਾਵਿ ਨਾਇਕਾ ਕੇਵਲ ਮੁਹੱਬਤ ਭਰੀ ਜਿ਼ੰਦਗੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਿਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸਗੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਸਤਿੱਤਵ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਸਤਿੱਤਵ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰਖਦਿਆਂ ਨਾਇਕ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਕੀਮਤ ਪ੍ਰਬੰਧ ਰਾਹ ਰੋਕਦਾ ਹੈ। ਸੂਹਾ ਗੁਲਾਬ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਉਹ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੇ ਸੂਹਾ ਗੁਲਾਬ ਮੰਗਣ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਮਰਦ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਦੀ ਅਭਿਲਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਸਕਾਰਦੀ ਨਹੀਂ ਤੇ ਵਡਿਆਉਂਦੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਭਰੇ ਪੈਂਡੇ ਬਾਰੇ ਚੌਕਸ ਕਰਦੀ ਹੈ : ਕਿ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਏਥੋਂ ਸੂਹਾ ਗੁਲਾਬ ਲੱਭਣਾ ਪੁੜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਸੂਲਾਂ ਵਿੰਨ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਹੱਥ ਪਰੁੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਾਇਆ ਵਲੂੰਧਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਮਨ ਤੇ ਤਾਰ ਤਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ ਸਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਚੁੰਨੀਆਂ ਕਿਸੇ ਵਡਭਾਗੀ ਨੂੰ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਸੂਹਾ ਗੁਲਾਬ ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਔਰਤ ਵੱਲੋਂ ਮਨ ਦੇ ਮਰਦ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਦੀ ਖਿਆਲ ਉਡਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਸਗੋਂ ਉਹ ਔਰਤ ਅਤੇ ਮਰਦ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਰਾਬਰਤਾ ਤੇ ਮੁਹੱਬਤ ਭਰਿਆ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਾਇਮ ਕਰਦੇ ਇਕ ਸੰਤੁਲਿਤ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਲੋਚਾ ਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ : ਪਰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦ ਸੂਹਾ ਗੁਲਾਬ ਤਾਂ ਹੱਥਾਂ ਚੋਂ ਸਿੰਮਦਾ ਲਹੂ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਲਾਹੀ ਮਹਿੰਦੀ ਪਹੁੰਚਿਆਂ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਲੇਹਾ ਛਣਕ ਉਠਦਾ ਹੈ ਪੰਜੇਬਾਂ ਵਾਂਗੂੰ ਤਾਰੋ ਤਾਰ ਹੋਇਆ ਦਾਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਪਰਚਮ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਆਧੁਨਿਕ ਦੌਰ ਵਿਚ ਸਮੁੱਚਾ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਮੰਡੀ ਦੀ ਵਸਤ ਹੈ। ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਧਾਰਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਔਰਤ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਵਧ ਸਕਦੀ। ਜਾਗੀਰੂ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਮਰਦ ਤੇ ਆਸ਼ਰਿਤ ਔਰਤ ਇਕ ਬੇਜ਼ੁਬਾਨ ਗਊ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੂਜਾ ਦੇ ਧਾਨ ਵਜੋਂ ਪੇੜਾ(ਰੋਟੀ) ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਸੁਪਨਾ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਗਊ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਤੇ ਆਸ਼ਰਿਤ ਔਰਤ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁੱਲ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਔਰਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਅਦਿੱਖ ਜੰਜ਼ੀਰਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀ ਆਧੁਨਿਕ ਔਰਤ ਸਾਰੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਦੀ ਹੈ : ਸੱਸ ਕਹਿੰਦੀ - ਕੁਛ ਨੀ ਧੀਏ ! ਕਦੇ ਕਦਾਈਂ ਗਊ ਨੂੰ ਪੇੜਾ ਦੇ ਦਿਆ ਕਰ ਕੋਈ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦਾ ਹਥੋਂ ਦੇਣਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੁੰਦਾ .... ਤੇ ਧੀ ਆਖਦੀ - ਗਊ ਨੂੰ ਪੇੜਾ ਦਿੱਤਿਆਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ, ਮੰਮੀ ! ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਗਊਆਂ ਨਹੀਂ ਇਹ ਤਾਂ ਗਊਆਂ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿਚ ਉਹ ਕੁੜੀਆਂ ਜਿਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਅਕਸਰ ਕਹਿੰਦੇ ਜੁਗਾਂ ਜੁਗਾਂ ਤੋਂ ਮਰਿਆਦਾ ਦੇ ਕਿੱਲਿਆਂ ਨਾਲ ਬੱਝੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇ ਪੱਖੋਂ ਜਿਥੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨਾਰੀ-ਭਾਵ ਮੰਡਲ ਨਾਲ ਜਾ ਜੁੜਦੀ ਹੈ ਉਥੇ ਰੂਪ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਉਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਪੂਰਵ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਬਿੰਬ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ ਉਥੇ ਉਸਨੇ ਨਾਰੀ-ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਬਿੰਬ ਟਾਹਣੀ, ਚੁੰਨੀ, ਛੁਰੀ, ਮਛਲੀ, ਤਲਵਾਰ, ਪੌਣ, ਨਦੀ, ਪੱਤੀਆਂ, ਕਲੀ, ਚੂੜੀਆਂ, ਬੰਸਰੀ, ਤਿਤਲੀ, ਹਵਾ, ਵੰਝਲੀ, ਕੁਰਸੀ, ਆਦਿ ਵਰਤੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿਚ ਵੀ ਨਿਹਿਤ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਿਚ ਔਰਤ-ਮਰਦ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਵਿਰੋਧੀ ਜਾਂ ਪੂਰਕ ਬਿੰਬਾਂ ਜਿਵੇਂ ਚੁੰਨੀ-ਦਸਤਾਰ, ਟੋਪੀ-ਦਸਤਾਰ, ਛੁਰੀ-ਢਾਲ, ਫੁੱਲ-ਖਾਰ, ਕਿੱਕਰ-ਅੰਬ, ਬਾਂਦੀ-ਰਾਣੀ, ਸਹਿਰਾ-ਸਮੁੰਦਰ-ਪਾਣੀ, ਸਮੁੰਦਰ-ਪਿਆਸ, ਥਲ-ਸਮੁੰਦਰ ਜਾਂ ਨਦੀ, ਬਰਸਾਤ-ਤਪਣ, ਜੁਗਨੂ-ਹਨੇਰਾ, ਦੀਵਾ-ਹਨੇਰਾ, ਰੋਸ਼ਨੀ-ਹਨੇਰਾ, ਹੀਰਾ-ਕੱਚ, ਸ਼ਮਾ-ਬੇਨੂਰ, ਸਹਿਰਾ-ਪਿਆਸ-ਪਾਣੀ, ਹਵਾ-ਚਿਰਾਗ਼, ਗਰਦਣ-ਖੰਜਰ, ਹਨੇਰਾ-ਸਵੇਰਾ, ਨਾਗਣੀ ਪਰਾਂਦੀ-ਸਪੇਰਾ, ਝਰਨਾ-ਥਲ, ਛਾਵਾਂ-ਤਪਣ/ਧੁੱਪ, ਕਲੀ-ਭੌਰ, ਸ਼ਮਾ-ਪਰਵਾਨਾ,ਮਿਠਾਸ-ਕੁੜੱਤਣ, ਮੁਸਕਾਨ-ਹੰਝੂ, ਝਾਂਜਰ-ਬੇੜੀ, ਚੂੜੀਆਂ-ਹਥਕੜੀ, ਲੂਣ(ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਤੇ)-ਦਵਾ, ਕਲੀ-ਖ਼ਾਰ, ਪਿੰਜਰਾ-ਖੰਭ, ਥਲ-ਘਟਾ, ਅੱਗ-ਠੰਡ, ਪਿਆਸ-ਚਸ਼ਮਾ, ਸੁੰਦਰਾਂ-ਮੁੰਦਰਾਂ, ਗਗਨ-ਘਟਾ ਵਿਚ ਬੰਨਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਦਾਹਰਨ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ: ਝਾਂਜਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨੇ ਬੇੜੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ ਹਥਕੜੀ (ਸੂਰਜ ਦੀ ਦਹਿਲੀਜ) ਪਾ ਲਈਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾ ਨੇ ਕੰਨੀ ਮੁੰਦਰਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕੀ ਸੁੰਦਰਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣਾ (ਸੂਰਜ ਦੀ ਦਹਿਲੀਜ) ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕਵਿੱਤਰੀਆਂ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਾਂ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਭਾਵੇਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਔਰਤ-ਮਰਦ ਸਬੰਧਾਂ ਵਿਚ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਦੂਸਰੇ ਸਮਾਜਕ ਸਰੋਕਾਰ ਵੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੋਂ ਪਰੋਖੇ ਨਹੀਂ ਹਨ ਸਗੋਂ ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਔਰਤ-ਮਰਦ ਪਿਆਰ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਭਾਵੁਕਤਾ ਨੂੰ ਫੈਲਾਅ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਸਗੋਂ ਉਸਨੇ ਅਚੇਤੇ ਹੀ ਇਸਨੂੰ ਸਮਾਜਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਬੌਧਿਕ ਗਹਿਰਾਈ ਵੀ ਮਾਪੀ ਹੈ। ਤਸੱਲੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬੌਧਿਕ ਗਹਿਰਾਈ ਮਾਪਦਿਆਂ ਨਾ ਤਾਂ ਨਵੇਂ ਬੌਧਿਕ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ ਰਾਜਸੀ ਜਾਂ ਲਿੰਗਕ਼ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ ਸਗੋਂ ਉਹ ਵੱਡੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਹਿਜ ਹੀ ਕਾਵਿ-ਬਿੰਬਾਂ ਵਿਚ ਢਾਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਵੀ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਇਸੇ ਕਲਾ ਵਿਚ ਛੁਪੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਲਾ ਦਾ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕੋਲ ਕੋਈ ਘਾਟਾ ਨਹੀਂ, ਇਸੇ ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਸ਼ਾਨ ਹੈ, ਇਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਮਾਣ ਹੈ। ਧੁੱਪ ਦੀ ਚੁੰਨੀ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਧਰੂ-ਤਾਰੇ ਵਾਂਗੂੰ ਸਥਾਈ ਤੌਰ ਤੇ ਟਿਕਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਰਖਦੀ ਹੈ।

ਚਰਨਜੀਤ ਕੌਰ(ਡਾ) ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਪਟਿਆਲਾ।

Gazal ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਸ਼ਿਅਰ

ਜੇ ਕੰਨ ਪੜਵਾ ਕੇ ਵੀ ਸੱਜਣਾ ਦੇ ਦਿਲ ਦਾ ਤਖਤ ਮਿਲ ਜਾਏ
ਤਾਂ ਫਿਰ ਤਖਤਾਂ ਲਈ ਜਾ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰੇ ਕੌਣ ਵੇਹੰਦਾ ਏ।
(ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਬਲੱਗਣ)

ਫੁੱਲ ਤੋੜ ਕੇ ਪੱਥਰ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ
ਪੁਜਾਰੀ ਕਿਤਨਾ ਨਾਦਾਨ ਨਿਕਲਿਆ ਏ
(ਹਜਾਰਾ ਸਿੰਘ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰੀ)

ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਦਾ ਨਾ ਤੂੰ ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਕਰੇਂ
ਹਾਏ ਛੇੜਖਾਨੀ ਦਾ ਮਜ਼ਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ।
(ਚਾਨਣ ਗੋਬਿੰਦਪੁਰੀ)

ਕਿਸੇ ਥਲ ਚੋਂ ਮਾਰੀ ਹਾਕ, ਅਸਾਂ ਉਸ ਖਾਤਰ ਬਿਰਖ ਦੀ ਛਾਂ ਬਣ ਗਏ
ਉਹ ਪਲ ਦੋ ਪਲ ਬਹਿ ਚਲੇ ਗਏ, ਅਸੀਂ ਮੁੜ ਖੰਡਰ ਜਿਹੀ ਥਾਂ ਬਣ ਗਏ
(ਬਚਨਜੀਤ)

ਉਮਰ ਭਰ ਤਾਂਘਦੇ ਰਹੇ ਦੋਵੇਂ, ਫਾਸਲਾ ਸੀ ਕਿ ਮੇਟਿਆ ਨਾ ਗਿਆ
ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੌੜ ਕੇ ਨਾ ਮਿਲ ਸਕਿਆ, ਤੈਥੋਂ ਖੜ ਕੇ ਉਡੀਕਿਆ ਨਾ ਗਿਆ
(ਵਿਜੇ ਵਿਵੇਕ)

ਤੂੰ ਨਦੀ ਹੈਂ ਇਕ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਸਤੇ ਵਹਿਣਾ ਹੈ ਤੂੰ
ਮੇਰੀ ਮਿੱਟੀ ਤਾਂ ਅਕਾਰਨ, ਖੋਰਦੇ ਰਹਿਣਾ ਹੈ ਤੂੰ
(ਗੁਰਤੇਜ ਕੁਹਾਰਵਾਲਾ)

ਕੌਣ ਉਮੀਦਾਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਬੰਦ ਹੈ ਕਰਦਾ
ਤੇਜ ਹਵਾ ਦਾ ਕੋਈ ਬੁੱਲਾ ਆ ਕੇ ਬੂਹਾ ਢੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
(ਬਰਜਿੰਦਰ ਚੌਹਾਨ)

ਮੇਰੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਠਿੱਲ ਕਦੇ, ਮੈਨੂੰ ਰੂਹ ਤੋਂ ਰੂਹ ਤਕ ਵੀ ਮਿਲ ਕਦੇ
ਇਉਂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਕੀ ਕਿਸੇ ਦੀ ਬੁਝਦੀ ਏ ਪਿਆਸ ਦੱਸ
ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ

ਆਮ ਇਨਸਾਨ ਹਾਂ, ਸਿਕੰਦਰ ਨਹੀਂ
ਨਾ ਸੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਖਾਹਿਸ਼ ਕੋਈ
ਇਹ ਜ਼ਮਾਨਾ ਤਾਂ ਐਵੇਂ ਫ਼ਤਹਿ ਹੋਗਿਆ
ਸਿਰਫ ਤੈਨੂੰ ਫ਼ਤਹਿ ਕਰਦਿਆਂ ਕਰਦਿਆਂ
(ਸੁਰਜੀਤ ਸਖੀ)

Pash ਪਾਸ਼

ਪਾਸ਼ ਜਿਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਂ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਸੀ, ਦਾ ਜਨਮ 9ਸਤੰਬਰ,1950 ਨੂੰ ਤਲਵੰਡੀ ਸਲੇਮ, ਜਿਲਾ ਜਲੰਧਰ ਵਿਚ ਮਾਤਾ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਨਸੀਬ ਕੌਰ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਨਕਸਲਬਾੜੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰਹੇ,ਝੂਠਾ ਕਤਲ ਕੇਸ ਵੀ ਬਣਿਆ ,ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋਏ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਬਰੀ ਹੋਏ । ਰੇਲਵੇ ਹੜਤਾਲ ਸਮੇ ਦੁਬਾਰਾ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋਏ। ਤਿੰਨ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਲੋਹ ਕਥਾ 1970, ਉਡਦੇ ਬਾਜ਼ਾਂ ਮਗਰ 1974 ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ 1978 ਛਪੇ। 1978 ਵਿਚ ਹੀ ਰਾਜਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਹੋਈ ਅਤੇ1982ਵਿਚ ਧੀ ਵਿੰਕਲ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਪਾਸ਼ ਦਾ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਰਸਮੀ ਬੁਰਜੂਆ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਨੌਕਰੀ ਵਿਚ ਮਨ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਠਵੀਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1964 ਵਿਚ ਜੂਨੀਅਰ ਟੈਕਨੀਕਲ ਸਕੂਲ, ਕਪੂਰਥਲਾ ਵਿਖੇ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ ਪਰ ਡਿਪਲੋਮਾ ਪਾਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। 1967 ਵਿਚ ਬਾਰਡਰ ਸਕਿਉਰਟੀ ਫੋਰਸ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਕੇ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਮਗਰੋਂ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਬਹੁਤ ਬਾਅਦ 1976 ਵਿਚ ਮੈਟ੍ਰਿਕ, ਗਿਆਨੀ, ਬੀ ਏ ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1978 ਵਿਚ ਜੇ ਬੀ ਟੀ ਕੀਤੀ। 1979 ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੈਸ਼ਨਲ ਮਾਡਲ ਸਕੂਲ ਉੱਗੀ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
ਇਨ੍ਹਾ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਉਹ ਲੋਕ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪਾਸਾਰ ਲਈ ਸਿਆੜ, ਹੇਮ ਜਯੋਤੀ, ਹਾਕ ਅਤੇ ਐਂਟੀ ਸੰਤਾਲੀ ਫਰੰਟ ਵਰਗੇ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵੀ ਕਢਦੇ ਰਹੇ। ਕੁਝ ਦੇਰ ਲਈ ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵੀ ਗਏ। ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਲੋਕ ਹਿਤੂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਅੰਤ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਖਾਤਰ ਹੀ 23 ਮਾਰਚ 1988 ਨੂੰ ਖਾਲਿਸਥਾਨੀ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਹੱਥੋਂ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਹੰਸ ਰਾਜ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਤਲਵੰਡੀ ਸਲੇਮ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ।ਸ਼ਹਾਦਤ ਉਪਰੰਤ ਪਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਅਣਛਪੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਖਿੱਲਰੇ ਹੋਏ ਵਰਕੇ, ਪਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਡਾਇਰੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਛਪੀਆਂ।
ਮੈਂ ਹੁਣ ਵਿਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ
ਮੈਂ ਹੁਣ ਵਿਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਪਾਸ਼ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚੋਂ ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਹੈ। ਪਾਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਯੁੱਗ ਵਰਤਾਰਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਗੌਰਵ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਣ ਦੀ ਤੀਬਰ ਤੜਪ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੈ। ਪਾਸ਼ ਮਨੁੱਖ ਹੱਥੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹੋ ਰਹੀ ਲੁੱਟ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਕੇ ਗੌਰਵਸ਼ਾਲੀ ਮਾਨਵੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਣ ਦਾ ਕੇਵਲ ਚਾਹਵਾਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਗੋਂ ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲ ਵੀ ਸੀ। ਪਾਸ਼ ਨਾਬਰੀ ਤੇ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਸ਼ਾਇਰ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਸਥਾਪਤ ਰਾਜਸੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦਮਨ ਤੰਤਰ ਪ੍ਰਤੀ ਨਾਬਰੀ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਸਮੂਹ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਲੋਚਾ ਹੈ। ਪਾਸ਼ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿਚ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਿਰਾਟ ਰਾਜਸੱਤਾ ਦੇ ਭਿਅੰਕਰ ਰੂਪ ਅੱਗੇ ਲ੍ਹੇਲੜੀਆਂ ਕੱਢਣ ਦੀ ਥਾਂ ਤਣ ਕੇ ਜਿਉਣ ਦੀ ਗਾਥਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿੱਥ ਤੇ ਖੜੋ ਕੇ ਵੇਖਣ ਦਾ ਸਾਹਸ ਰਖਦਾ ਸੀ।
ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤ ਪਾਸ਼ ਨੇ ਕਿਸਾਨੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦੀ ਧੁੰਦ ਦੀ ਥਾਂ ਯਥਾਰਥ ਦੀ ਧੁੱਪ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ। ਜਦੋਂ ਤਕ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ ਖੂਬਸੂਰਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਣ ਦੀ ਲੋਚਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹੇਗੀ, ਉਦੋਂ ਤਕ ਪਾਸ਼ ਕਾਵਿ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ ਬਣੀ ਰਹੇਗੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਤੜਪ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ,ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖ਼ਾਤਰ ਮੌਤ ਨੂੰ ਵੀ ਪਰਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ

ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਬਲੌਗ